Конституцияға енгізілетін өзгерістерді жекелеген баптарды түзетумен ғана шектеуге болмайды. Мұндай өзгерістер, ең алдымен, мемлекеттік басқару жүйесінің жұмыс істеу қағидаттарына, билік институттарының өзара қатынасына және азаматтардың құқықтық мүмкіндіктеріне әсер ететін ауқымды үдеріс ретінде қарастырылады. Сарапшылардың пікірінше, жаңа Конституция Қазақстанның алдағы даму бағытын айқындайтын стратегиялық құжат ретінде қарастырылуы мүмкін. Өйткені конституциялық деңгейде бекітілетін нормалар мемлекеттік саясаттың негізгі басымдықтары мен қоғамдық қатынастардың құқықтық шекарасын белгілейді.
«Жаңа Конституция тек жекелеген баптарды өзгертумен шектелмейді. Бұл – мемлекеттік басқару жүйесін жаңғыртып, елдің болашақ даму бағытын айқындайтын стратегиялық құжат», – дейді заңгер Бақыт Орақбаев.
Конституциялық реформалардың маңызды бағыттарының бірі – мемлекет пен қоғам арасындағы өзара қатынастың қағидаттарын нақтылау. Бұл ретте жаңа конституциялық институттардың қалыптасуы, олардың өкілеттіктерін нақтылау және мемлекеттік билік тармақтарының жауапкершілігін айқындау мәселелері ерекше мәнге ие. Кез келген конституциялық реформаның нәтижелілігі тек жаңа нормалардың мазмұнымен емес, олардың мемлекеттік институттар тарапынан қалай іске асырылатынымен байланысты. Яғни Конституцияда белгіленген қағидаттардың кейінгі заңнамалық актілерде нақты тетіктерге айналуы маңызды.
«Конституциялық өзгерістер мемлекет пен қоғам арасындағы қарым-қатынастың жаңа қағидаттарын айқындап, жаңа конституциялық институттардың пайда болуына және олардың өкілеттіктерінің нақтылануына жол ашып отыр. Сонымен қатар адам құқықтарын қорғау, заң үстемдігін қамтамасыз ету және азаматтардың қоғамдық өмірге қатысуын кеңейту мәселелері конституциялық деңгейде күшейтілген», – дейді заңгер.
Бұл ретте азаматтардың құқықтарын декларативті түрде бекітумен қатар, сол құқықтарды қорғаудың тиімді құқықтық және институционалдық механизмдері болуы қажет. Конституциялық нормалардың күнделікті қоғамдық қатынастарға әсері дәл осы механизмдердің жұмыс істеуіне байланысты.
Жаңа Конституцияның тағы бір ерекшелігі – ұзақмерзімді даму құндылықтарының құқықтық құжатта айқынырақ көрініс табуы. Заң мен тәртіп, әділетті қоғам қалыптастыру, экологиялық жауапкершілік, отбасы институтын қолдау, білім мен ғылымды дамыту, цифрлық құқықтарды қорғау секілді бағыттар мемлекеттің стратегиялық міндеттерімен тығыз байланысты. Бұл мәселелердің әрқайсысы жеке мемлекеттік саясат бағыты ретінде қарастырылғанымен, олардың конституциялық деңгейде бекітілуі ортақ құқықтық негіз қалыптастыруға мүмкіндік береді.
«Конституцияда ұзақмерзімді дамуға қатысты құндылықтар бұрынғыдан айқынырақ көрініс тапқан. Заң мен тәртіп, Әділетті Қазақстан, Таза Қазақстан қағидаттары, отбасы институтын нығайту, білім мен ғылымды дамыту, цифрлық құқықтарды қорғау – мұның барлығы мемлекеттің алдағы стратегиялық бағытын айқындайды», – дейді Бақыт Қалиназарұлы.
Алайда мұнда маңызды бір мәселе бар: Конституцияда белгіленген құндылықтардың нақты мазмұны кейінгі заңнамалық және әкімшілік шешімдер арқылы ашылады. Сондықтан конституциялық нормалар мен мемлекеттік саясаттың арасында тұрақты сабақтастық болуы қажет.
Конституциялық өзгерістердің саяси қыры мемлекеттік институттардың жауапкершілігі мен билік тармақтарының өзара тепе-теңдігі мәселесімен тікелей байланысты. Мемлекеттік басқару жүйесінде өкілеттіктердің нақты бөлінуі бір жағынан институттардың жауапкершілік аймағын анықтаса, екінші жағынан шешім қабылдау үдерісінің ашықтығы мен есептілігін арттыруға бағытталған құқықтық негіз қалыптастырады.
«Саяси тұрғыдан бұл өзгерістер мемлекеттік институттардың жауапкершілігін күшейтуге, билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті сақтауға және азаматтардың қоғамдық үдерістерге қатысу мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған», – дейді заңгер.
Бұл жерде конституциялық нормалардың формалды түрде қабылдануы мен олардың институционалдық практикада іске асуы арасындағы айырмашылықты ескеру маңызды. Билік тармақтарының өзара іс-қимылы, мемлекеттік органдардың есептілігі және азаматтардың шешім қабылдау процестеріне қатысуы заңнамалық тетіктер мен құқық қолдану тәжірибесі арқылы нақтыланады.
Қазақстан соңғы жылдары саяси және құқықтық институттарды жаңғыртуға бағытталған реформаларды кезең-кезеңімен жүзеге асырып келеді. Бұл үдеріс елдің мемлекеттік басқару мен құқықтық жүйені жетілдіруге бағытталғанын көрсететін факторлардың бірі ретінде қарастырылады. Алайда халықаралық деңгейдегі қабылдау тек қабылданған құжаттарға емес, олардың іс жүзінде орындалуына да байланысты.
Жаңа Конституцияның ұзақмерзімді әсерін бағалау үшін ендігі кезеңде конституциялық нормалардың заңнамалық және институционалдық тұрғыда қалай іске асатынына назар аудару қажет. Біріншіден, жаңа конституциялық қағидаттарға сәйкес заңнамалық база жетілдірілуі тиіс. Екіншіден, мемлекеттік органдардың өкілеттіктері мен жауапкершілік тетіктері нақты жұмыс істеуі қажет. Үшіншіден, азаматтардың құқықтарын қорғаудың практикалық механизмдері қолжетімді әрі тиімді болуы маңызды. Төртіншіден, білім, ғылым, цифрландыру, экология және отбасы саясаты сияқты бағыттар нақты мемлекеттік бағдарламалармен және өлшенетін нәтижелермен сабақтасуы керек.
Осы тұрғыдан Конституцияны реформалардың соңғы нүктесі емес, мемлекеттік және қоғамдық институттардың одан әрі дамуына құқықтық негіз қалыптастыратын құжат ретінде қарастыруға болады.
Жаңа конституциялық нормалардың нақты қоғамдық құндылығы уақыт өте келе айқындалады. Оның басты өлшемдері – азаматтардың құқықтарының қаншалықты қорғалатыны, мемлекеттік институттардың қаншалықты есеп беретіндігі, заң үстемдігінің практикада қаншалықты қамтамасыз етілетіні және белгіленген стратегиялық басымдықтардың нақты нәтижеге айналуы.
Сондықтан жаңа Конституцияның тарихи және институционалдық маңызын бағалауда оның мәтіні мен онда бекітілген қағидаттарымен қатар, сол қағидаттардың күнделікті мемлекеттік басқару мен қоғамдық өмірге қаншалықты терең енгеніне назар аудару қажет. Дәл осы іске асыру кезеңі конституциялық реформалардың ұзақмерзімді нәтижесін айқындайтын негізгі факторлардың бірі болмақ.
